انواع آسانسور بر اساس ساختمان و راهنمای انتخاب مدل مناسب

آسانسوری که برای یک ساختمان مسکونی کم‌تردد مناسب است، لزوماً پاسخ‌گوی رفت‌وآمد یک بیمارستان یا جابه‌جایی بار در کارخانه نیست. برای انتخاب درست، باید هم کاربری ساختمان را بشناسیم و هم بدانیم سیستم حرکت آسانسور چگونه کار می‌کند.

در این راهنما، انواع آسانسور بر اساس ساختمان را بررسی می‌کنیم؛ سپس تفاوت مدل‌های کششی، هیدرولیکی و گزینه‌های خاص را توضیح می‌دهیم تا بتوانید پرسش‌های دقیق‌تری از شرکت طراح و مجری آسانسور بپرسید.

انواع آسانسور بر اساس کاربری ساختمان

کاربری ساختمان تعیین می‌کند آسانسور چه نوع بار یا مسافری را جابه‌جا کند، ابعاد کابین و درها چقدر باشد و چه میزان رفت‌وآمد را پاسخ دهد. بنابراین، دسته‌بندی زیر با دسته‌بندی فنی بر اساس موتور و سیستم محرکه یکسان نیست.

آسانسور مسکونی

در آپارتمان‌ها، مجتمع‌های مسکونی و خانه‌های چندطبقه، آسانسور معمولاً برای جابه‌جایی ساکنان و مهمانان طراحی می‌شود. ظرفیت، تعداد توقف، امکان استفاده افراد کم‌توان، عرض در و میزان تردد روزانه از عوامل مهم انتخاب این مدل هستند. در ساختمان‌های پرتردد، یک کابین کوچک صرفاً به دلیل قیمت کمتر، انتخاب مناسبی نیست.

برای خانه‌های دوبلکس یا ساختمان‌های دارای محدودیت فضا نیز راهکارهایی مانند هوم‌لیفت وجود دارد. بااین‌حال، صندلی پله‌پیما و بالابر کوچک حمل غذا را نباید بدون بررسی استاندارد و کاربری مجاز، معادل آسانسور مسافربری دانست. برای اطلاعات تکمیلی، مطلب «آسانسور خانگی و انواع آن» را ببینید.

آسانسور اداری و تجاری

در ساختمان‌های اداری، مراکز خرید و هتل‌ها، تعداد کاربران در ساعت‌های اوج اهمیت زیادی دارد. علاوه بر ظرفیت و سرعت، تعداد دستگاه‌ها، زمان انتظار، چیدمان ورودی‌ها و الگوی توقف‌ها باید با تحلیل ترافیک تعیین شود. استفاده از یک مدل صرفاً به دلیل مناسب بودن آن برای تعداد مشخصی طبقه، بدون این بررسی کافی نیست.

آسانسور بیمارستانی

آسانسور بیمارستانی ممکن است برای جابه‌جایی بیمار روی تخت، برانکارد، ویلچر، همراهان یا تجهیزات درمانی طراحی شود. در آسانسور تخت‌بر، فضای کافی برای تخت و کارکنان همراه، عرض مفید در، دقت هم‌ترازی کابین با طبقه و حرکت نرم اهمیت زیادی دارد. ابعاد و ظرفیت دقیق باید متناسب با نوع تخت و الزامات پروژه تعیین شوند.

برانکاردبر و تخت‌بر نیز اصطلاحاتی کاملاً مترادف نیستند؛ اندازه محموله و نحوه استفاده از آن‌ها متفاوت است. وجود دو در در دو سوی کابین، یک ویژگی ممکن در بعضی طرح‌هاست و نباید آن را مشخصه همه آسانسورهای بیمارستانی به شمار آورد.

آسانسور صنعتی و باری

در کارخانه‌ها، انبارها و مراکز توزیع، آسانسور باری بر اساس وزن و ابعاد محموله، تعداد سیکل‌های کاری، شرایط محیط و نوع بارگیری انتخاب می‌شود. بعضی دستگاه‌ها فقط مجاز به حمل بار هستند و برخی برای همراهی افراد با بار نیز طراحی می‌شوند؛ این تفاوت باید در مشخصات فنی و الزامات ایمنی روشن باشد.

برای آسانسور صنعتی نمی‌توان یک سرعت یا ظرفیت ثابت و همگانی اعلام کرد. همچنین جنس کف و دیواره کابین، نوع در و تجهیزات محافظ باید با بار و شرایط کار سازگار باشد، نه صرفاً با یک توصیف کلی مانند «کابین فلزی».

بالابرها و تجهیزات جابه‌جایی محصولات کشاورزی

در سیلوها و خطوط فرآوری، دستگاه‌هایی مانند بالابر سطلی با تسمه یا زنجیر، غلات و مواد فله را در مسیرهای مشخص منتقل می‌کنند. این تجهیزات گاهی در گفتار عمومی «آسانسور کشاورزی» نامیده می‌شوند، اما از نظر کارکرد و الزامات ایمنی با آسانسور حمل مسافر تفاوت دارند و نباید برای جابه‌جایی افراد استفاده شوند.

انواع آسانسور بر اساس سیستم محرکه

پس از مشخص شدن کاربری، نوبت انتخاب شیوه حرکت کابین است. اصطلاح درست برای این دسته‌بندی «سیستم محرکه» یا «مکانیزم حرکت» است؛ چاله یا چاهک، بخش ساختمانی زیر پایین‌ترین توقف آسانسور است و نام یک سیستم محرکه نیست.

آسانسور کششی

در آسانسور کششی، موتور فلکه کشش را می‌چرخاند و اصطکاک میان فلکه و طناب‌های فولادی یا تسمه‌های مخصوص، کابین را به حرکت درمی‌آورد. در بسیاری از طراحی‌ها، وزنه تعادل بخشی از وزن کابین و بار را متعادل می‌کند و توان موردنیاز موتور را کاهش می‌دهد. این سیستم برای طیف گسترده‌ای از ساختمان‌ها، به‌ویژه پروژه‌های با تردد یا ارتفاع بیشتر، کاربرد دارد.

آسانسور کششی می‌تواند دارای موتور گیربکس‌دار یا گیرلس باشد. شرح دقیق‌تر اجزا و نحوه عملکرد را در مقاله «ساختار و عملکرد آسانسور کششی» بخوانید.

آسانسور هیدرولیکی

در آسانسور هیدرولیکی، مجموعه پمپ و پاوریونیت با ایجاد فشار در سیال هیدرولیک، جک را به حرکت درمی‌آورد و کابین بالا می‌رود. پایین آمدن کابین معمولاً با کنترل جریان بازگشت روغن انجام می‌شود. این راهکار در برخی ساختمان‌های کم‌ارتفاع یا پروژه‌های دارای محدودیت‌های خاص طراحی مناسب است، ولی فضای تجهیزات، طول مسیر حرکت و شرایط نگهداری آن باید بررسی شود.

نباید تعداد طبقات یا سرعت مشخصی را سقف همیشگی تمام آسانسورهای هیدرولیکی بدانیم؛ محدودیت واقعی به مدل، ظرفیت، طراحی و الزامات محل نصب بستگی دارد. همچنین همه مدل‌های هیدرولیکی به موتورخانه جداگانه نیاز ندارند. جزئیات بیشتر در مقاله «آسانسور هیدرولیک و انواع آن» آمده است.

آسانسور پنوماتیکی 

آسانسور پنوماتیکی از اختلاف فشار هوا برای حرکت کابین در ساختار ویژه خود بهره می‌گیرد و بیشتر در برخی کاربردهای محدود خانگی مطرح است. سامانه‌های مبتنی بر موتور خطی یا فناوری مغناطیسی نیز در پروژه‌ها و طرح‌های خاص بررسی شده‌اند؛ بااین‌حال، نباید آن‌ها را گزینه رایج ساختمان‌های معمولی یا ذاتاً ایمن‌تر از تمام مدل‌های متداول معرفی کرد.

تفاوت آسانسور گیربکس‌دار، گیرلس و روملس

این سه اصطلاح هم‌معنا و هم‌رده نیستند. گیربکس‌دار و گیرلس به ساختار ماشین کششی اشاره دارند، اما روملس یا MRL درباره محل استقرار تجهیزات و نبود موتورخانه مجزا است.

• گیربکس‌دار: موتور از طریق گیربکس، فلکه کشش را می‌چرخاند. انتخاب آن به ظرفیت، سرعت، سرویس‌پذیری و مشخصات پروژه وابسته است.
• گیرلس: فلکه کشش مستقیماً به موتور متصل است و گیربکس حذف می‌شود؛ این طراحی در بسیاری از آسانسورهای جدید به کار می‌رود.
• روملس یا بدون موتورخانه: تجهیزات محرکه در فضای طراحی‌شده داخل چاه یا نواحی مجاز دیگر جای می‌گیرند و اتاق موتورخانه مستقل نیاز نیست. روملس می‌تواند کششی و در بعضی محصولات حتی هیدرولیکی باشد.

در نتیجه، نمی‌توان بر اساس یک مرز ثابت مانند «تا ۱۱ طبقه گیربکس‌دار، از ۱۲ طبقه گیرلس» تصمیم گرفت. مشخصات فنی دستگاه و محاسبات ترافیک و ساختمان تعیین‌کننده‌اند.

مقایسه انواع آسانسور برای کاربری‌های مختلف

چگونه آسانسور مناسب ساختمان را انتخاب کنیم

قبل از دریافت پیش‌فاکتور، اطلاعات پروژه را به‌صورت روشن در اختیار طراح یا شرکت دارای صلاحیت قرار دهید. این پنج پرسش معمولاً تصمیم را دقیق‌تر می‌کنند:

1. ساختمان چه کاربری و چه میزان رفت‌وآمدی دارد؟ تعداد طبقات به‌تنهایی نشان‌دهنده ظرفیت موردنیاز نیست.
2. چه افرادی یا چه بارهایی جابه‌جا می‌شوند؟ امکان استفاده ویلچر، تخت بیمار، چرخ‌دستی یا بار حجیم را از ابتدا مشخص کنید.
3. فضای نصب چه محدودیت‌هایی دارد؟ ابعاد چاه، چاهک، فضای بالاسری، ورودی و محل استقرار تجهیزات باید با نقشه بررسی شوند.
4. هزینه مالکیت چقدر است؟ علاوه بر قیمت اولیه، مصرف انرژی، قطعات یدکی، سرویس و توقف احتمالی دستگاه را در نظر بگیرید.
5. آیا طرح با الزامات ایمنی و مقررات مربوط سازگار است؟ انتخاب نهایی باید بر اساس ضوابط قابل‌اعمال و تأیید کارشناسان دارای صلاحیت انجام شود.

برای جزئیات جانمایی و تعداد دستگاه‌ها، راهنمای «طراحی آسانسور در ساختمان» و مطلب «جانمایی راه‌پله و آسانسور» در کابین‌نیوز می‌توانند نقطه شروع مناسبی باشند.

اشتباه‌های رایج هنگام انتخاب آسانسور

• انتخاب نوع آسانسور فقط بر اساس تعداد طبقات و بدون بررسی ظرفیت و الگوی رفت‌وآمد.
• یکی دانستن هوم‌لیفت، بالابر کالا، پله‌پیما و آسانسور مسافربری از نظر مجوز و ایمنی.
• فرض اینکه روملس نام یک سیستم محرکه جداگانه است یا هر آسانسور هیدرولیکی حتماً موتورخانه مجزا دارد.
• تصمیم‌گیری صرفاً بر اساس قیمت خرید و بی‌توجهی به هزینه سرویس، قطعات و دسترس‌پذیری برای همه کاربران.

جمع‌بندی
بهترین آسانسور، مدلی است که با نوع استفاده از ساختمان و مشخصات فنی آن هماهنگ باشد. در ساختمان مسکونی آسایش و دسترس‌پذیری اهمیت دارد؛ در بیمارستان، ابعاد و حرکت قابل اعتماد؛ و در محیط صنعتی، تناسب با بار و شرایط کاری. پس از تعیین کاربری، مقایسه سیستم کششی، هیدرولیکی و سایر گزینه‌ها باید با محاسبات فنی و بررسی ضوابط تکمیل شود.

سوالات متداول درباره انواع آسانسور

1. برای ساختمان کم‌ارتفاع آسانسور کششی بهتر است یا هیدرولیکی؟ پاسخ یکسانی برای همه ساختمان‌ها وجود ندارد. فضای چاه، ظرفیت، تعداد  توقف، تردد، هزینه نگهداری و مدل‌های قابل تأیید باید مقایسه شوند. هر دو سیستم می‌توانند در پروژه‌های کم‌ارتفاع کاربرد داشته باشند.
2. آیا آسانسور روملس نوع مستقلی از آسانسور است؟ خیر. روملس به معنای نبود موتورخانه مجزا است. در بسیاری از طرح‌ها این ویژگی با آسانسور کششی گیرلس همراه است، اما نمونه‌های هیدرولیکی بدون موتورخانه هم وجود دارند.
3. آیا آسانسور تخت‌بر و برانکاردبر تفاوت دارند؟ بله. نوع وسیله‌ای که باید جابه‌جا شود و فضای لازم برای آن می‌تواند متفاوت باشد. ابعاد کابین و درِ آسانسور باید بر پایه نیاز واقعی بیمارستان یا مرکز درمانی طراحی شود.
4. آیا بالابر کشاورزی می‌تواند مسافر جابه‌جا کند؟ خیر؛ تجهیزات انتقال محصولات و مواد فله برای جابه‌جایی انسان طراحی نشده‌اند، مگر اینکه دستگاه به‌طور مشخص برای آن کاربری مجاز و تأیید شده باشد.