امروزه آسانسور بخشی عادی از زندگی در ساختمان‌های چندطبقه است؛ اما رسیدن به این وسیله آشنا، حاصل قرن‌ها تجربه در جابه‌جایی عمودی بار و انسان است. مسیر تاریخچه آسانسور در ایران و جهان از قرقره‌ها و بالابرهای دستی آغاز می‌شود، با اختراع سامانه‌های ایمنی و موتورهای برقی ادامه پیدا می‌کند و به آسانسورهای هوشمند امروزی می‌رسد. در این مطلب، مهم‌ترین ایستگاه‌های این مسیر را مرور می‌کنیم و سپس به ورود و گسترش صنعت آسانسور در ایران می‌پردازیم.
آسانسور چگونه از بالابرهای ساده شکل گرفت
بالابرهای باستانی و نقش ارشمیدس
انسان پیش از اختراع موتور و برق نیز به وسیله‌ای برای انتقال عمودی نیاز داشت. در کارگاه‌ها، معادن و ساختمان‌ها از طناب، قرقره، چرخ و نیروی انسان یا حیوان برای بالا کشیدن بار استفاده می‌شد. در تاریخ فناوری، ساخت وسیله‌ای شبیه بالابر در قرن سوم پیش از میلاد به ارشمیدس نسبت داده می‌شود؛ روایتی که با اشاره‌های ویتروویوس، نویسنده رومی، شناخته شده است. این وسایل را نباید با آسانسور مسافربری ایمن و امروزی یکسان دانست.
صندلی پرنده در کاخ ورسای
یکی از نمونه‌های جالب پیش از پیدایش آسانسور مدرن، «صندلی پرنده» در کاخ ورسای فرانسه است. بنا بر اسناد کاخ ورسای، در سال ۱۷۴۳ و دوران لویی پانزدهم، وسیله‌ای با چرخ و وزنه تعادل برای جابه‌جایی دوشس دو شاتورو میان طبقات نصب شد. این نمونه نشان می‌دهد که پیش از عصر آسانسورهای صنعتی نیز تلاش‌هایی برای آسان‌تر کردن رفت‌وآمد افراد انجام شده بود. بااین‌حال، نسبت دادن عنوان «نخستین آسانسور جهان» به این صندلی دقیق نیست.
نقش انقلاب صنعتی در گسترش بالابرها
در قرن نوزدهم، توسعه کارخانه‌ها، انبارها و معادن نیاز به بالابرهای نیرومندتر را افزایش داد. استفاده از توان بخار و سپس سامانه‌های هیدرولیکی، امکان جابه‌جایی بارهای سنگین‌تر را فراهم کرد و در سال ۱۸۴۶ اولین آسانسور هیدرولیک توسط «سر ویلیام آرمسترانگ» اختراع شد که بیشترین کاربرد آن در اسکله و برای جابجایی محموله‌ها بود. با وجود این پیشرفت، اعتماد عمومی به بالابرهای حامل انسان هنوز محدود بود؛ زیرا پاره شدن طناب نگهدارنده می‌توانست به سقوط سکو یا کابین منجر شود. گام تعیین‌کننده بعدی، افزایش ایمنی بود.
اختراع ترمز ایمنی اوتیس و آغاز آسانسور مسافربری
الیشا گریوز اوتیس در سال ۱۸۵۲ سازوکاری برای جلوگیری از سقوط سکوی بالابر در صورت از بین رفتن کشش طناب طراحی کرد. او در سال ۱۸۵۴، در نمایشگاهی در نیویورک، کارکرد این سامانه را در برابر تماشاگران نشان داد: طناب نگهدارنده بریده شد، اما سکو پس از افتی کوتاه متوقف ماند. این نمایش در جلب اعتماد مردم نقش مهمی داشت.
سه سال بعد، در ۲۳ مارس ۱۸۵۷، یک آسانسور مسافربری اوتیس در فروشگاه ساختمان ای. وی. هاووت در نیویورک نصب شد. بنابراین سال ۱۸۵۲ به اختراع ترمز ایمنی، سال ۱۸۵۴ به نمایش عمومی آن و سال ۱۸۵۷ به نصب این آسانسور مسافربری مربوط است؛ سه رویدادی که گاهی در نوشته‌های تاریخی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند.
ورود موتور برق و پیشرفت آسانسورهای کششی
گسترش استفاده از برق در اواخر قرن نوزدهم، مسیر تازه‌ای برای صنعت آسانسور باز کرد. ورنر فون زیمنس در سال ۱۸۸۰ نمونه‌ای از بالابر برقی را ساخت. در ادامه، توسعه موتورهای الکتریکی، کنترل حرکت و تجهیزات ایمنی، زمینه نصب آسانسور در ساختمان‌های بلندتر را فراهم کرد. شرکت اوتیس نیز در سال ۱۹۰۳ دستگاه کششی گیرلس بهبودیافته‌ای معرفی کرد که از نقاط مهم تاریخ آسانسورهای ساختمان‌های مرتفع به شمار می‌آید.
با ورود کنترل‌های الکترونیکی و سپس ریزپردازنده‌ها، هدایت آسانسورها دقیق‌تر شد. برای نمونه، اوتیس در سال ۱۹۷۹ سامانه کنترل مبتنی بر ریزپردازنده را معرفی کرد. آسانسورهای امروزی در برخی مدل‌ها از کنترل هوشمند ترافیک، پایش از راه دور و فناوری بازیابی انرژی نیز بهره می‌برند.
اولین استفاده عمومی از آسانسور مربوط به چه زمانی است؟
در گذشته مردم ترس زیادی از سقوط آسانسور داشتند و به همین علت هیچکس سوار آسانسور نمی‌شد. اولین آسانسور ایمن در سال ۱۸۵۲ توسط «الیشا اوتیس» ساخته شد. این آسانسور مجهز به طنابی بود که در هنگام قطع شدن کابل آسانسور از سقوط آن جلوگیری می‌کرد. پس از اینکه ایمنی این آسانسور در ملا عام مورد بررسی توسط اوتیس قرار گرفت، مردم به این آسانسور اعتماد کردند و از آن استفاده نمودند. پس از آن نیز آسانسورهای الکتریکی اختراع شدند، این آسانسورها در مقایسه با آسانسور هیدرولیکی و دیگ بخار دارای مزایای زیر بودند.
- سرعت بالاتر
- امکان جابجایی بار بیشتر
مهم‌ترین رویدادهای تاریخ آسانسور در جهان
| زمان | رویداد |
|---|---|
| قرن سوم پیش از میلاد | نسبت دادن ساخت بالابرهای ابتدایی به ارشمیدس |
| ۱۷۴۳ میلادی | نصب صندلی بالابر در کاخ ورسای در دوران لویی پانزدهم |
| ۱۸۵۲ میلادی | طراحی ترمز ایمنی آسانسور توسط الیشا اوتیس |
| ۱۸۵۴ میلادی | نمایش عمومی عملکرد سامانه ایمنی اوتیس در نیویورک |
| ۱۸۵۷ میلادی | نصب آسانسور مسافربری اوتیس در ساختمان هاووت |
| ۱۸۸۰ میلادی | ساخت نمونه بالابر برقی به دست ورنر فون زیمنس |
| ۱۹۰۳ میلادی | معرفی دستگاه کششی گیرلس بهبودیافته توسط اوتیس |
| ۱۹۷۹ میلادی | ورود کنترل مبتنی بر ریزپردازنده در سامانه‌های اوتیس |
تاریخچه ورود آسانسور به ایران
آشنایی ناصرالدین شاه با بالابر در سفر اروپا
در روایت‌های تاریخی درباره ورود آسانسور به ایران، نام ناصرالدین‌شاه قاجار زیاد دیده می‌شود. او در سفر اروپا از وسیله‌ای برای جابه‌جایی بیمار روی تخت میان طبقات یک بیمارستان یاد کرده است. این روایت نشان می‌دهد که شاه قاجار با چنین فناوری‌ای آشنا شده بود؛ اما آشنایی با بالابر، به معنای اثبات نصب نخستین آسانسور ایران به دستور او نیست.
گاهی گفته می‌شود ناصرالدین‌شاه پس از بازگشت، دستور نصب آسانسور در کاخ گلستان را داده است. تا زمانی که سند فنی، تصویر یا مدرک تاریخی معتبری برای این ادعا ارائه نشود، نمی‌توان آن را با قطعیت به‌عنوان محل نصب اولین آسانسور کشور معرفی کرد.
نمونه‌های اولیه در آبادان و تهران
در نوشته‌های مربوط به تاریخ صنعت آسانسور ایران، از بالابرهای تأسیسات نفتی آبادان در اواخر دوره قاجار و از آسانسورهای برخی ساختمان‌های تهران در دوره پهلوی اول یاد می‌شود. ساختمان‌های پیرامون میدان سپه سابق، باشگاه افسران و برخی بناهای اداری از نمونه‌هایی هستند که در روایت‌های تاریخی مطرح شده‌اند. بااین‌حال، ترتیب دقیق نصب این دستگاه‌ها و اینکه کدام‌یک واقعاً «اولین آسانسور ایران» بوده، به بررسی اسناد آرشیوی نیاز دارد.
رشد آپارتمان‌سازی و شکل‌گیری خدمات نصب
با افزایش ساخت‌وساز شهری، به‌ویژه از دهه ۱۳۳۰ خورشیدی به بعد، نیاز به آسانسور بیشتر شد. در ابتدا، بخش قابل‌توجهی از تجهیزات به‌صورت وارداتی تأمین می‌شد و نصب و راه‌اندازی آن به حضور تکنسین‌های آموزش‌دیده وابسته بود. به‌تدریج شرکت‌های فروش، نصب، تعمیر و نگهداری و کارگاه‌های ساخت قطعات در ایران فعالیت خود را گسترش دادند.
نخستین کارگاه‌ها و کارخانه‌های آسانسورسازی ایران
تولید قطعات و شکل‌گیری کارخانه ایران شیندلر
در منابع منتشرشده درباره تاریخ صنعت آسانسور ایران آمده است که در سال ۱۳۴۵ کارگاه‌هایی برای ساخت در و کابین با الگوگیری از نمونه‌های خارجی فعال شدند. نام «اوکسن الکسانی» نیز در برخی روایت‌ها به‌عنوان یکی از فعالان اولیه این حوزه دیده می‌شود؛ بااین‌حال، برای انتساب عنوان «اولین سازنده» به یک فرد، سند مستقلی لازم است.
از نقاط عطفی که در منابع صنعتی ایران به آن اشاره می‌شود، آغاز ساخت کارخانه «ایران شیندلر» در شهرک صنعتی البرز قزوین در حدود سال ۱۳۵۰ و بهره‌برداری از آن در سال ۱۳۵۳ است. بنا بر این گزارش‌ها، کارخانه تحت لیسانس شیندلر سوئیس فعالیت می‌کرد و ظرفیت اولیه تولید آن حدود ۴۰۰ دستگاه در سال عنوان شده است. این کارخانه افزون بر تولید و مونتاژ، در آموزش نیروی فنی و نصب آسانسور نیز نقش داشت.
گسترش کارخانه‌ها در دهه ۱۳۵۰
در ادامه همین روند، منابع صنعتی از آغاز فعالیت کارخانه آسانسور و پله‌برقی ایران در ابهر در سال ۱۳۵۴ و شکل‌گیری مجموعه‌هایی در رشت در سال ۱۳۵۵ یاد می‌کنند. این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که صنعت آسانسور در ایران به‌تدریج از واردات محصول کامل به سمت مونتاژ، ساخت قطعه و تربیت نیروی متخصص حرکت کرد. جزئیات نام تجاری، قراردادهای لیسانس و ظرفیت هر کارخانه باید در صورت استفاده پژوهشی با اسناد خود شرکت‌ها تطبیق داده شود.
توسعه صنعت آسانسور ایران پس از انقلاب
پس از انقلاب ۱۳۵۷ و در سال‌های جنگ، تغییر در روابط تجاری و محدودیت دسترسی به برخی تجهیزات خارجی بر صنعت آسانسور اثر گذاشت. در این دوره و سال‌های بعد، ساخت قطعات در داخل کشور و گسترش شبکه شرکت‌های نصب، سرویس و نگهداری اهمیت بیشتری پیدا کرد. امروزه این صنعت بخش‌های متنوعی از طراحی و تأمین تجهیزات تا نصب، بازرسی، تعمیر و نوسازی را در بر می‌گیرد.
آسانسور امروز چه تفاوتی با نمونه‌های قدیمی دارد؟
تفاوت آسانسورهای امروزی با بالابرهای اولیه فقط در سرعت یا ظاهر کابین نیست. تجهیزات ایمنی، سامانه‌های کنترل، دقت توقف در طبقات و امکان پایش عملکرد دستگاه طی سال‌ها توسعه یافته‌اند. در عین حال، انتخاب آسانسور هنوز به کاربری ساختمان، تعداد توقف‌ها، ظرفیت، میزان تردد و شرایط نصب بستگی دارد.
اگر می‌خواهید با تفاوت آسانسورهای مسکونی، بیمارستانی، صنعتی و سامانه‌های محرکه آشنا شوید، مقاله انواع آسانسور بر اساس ساختمان را در رسانه کابین بخوانید.
سخن پایانی
تاریخچه آسانسور در ایران و جهان، داستان تکامل یک وسیله ساده حمل بار به سامانه‌ای ایمن برای جابه‌جایی روزانه انسان است. در جهان، توسعه ترمز ایمنی اوتیس و سپس ورود برق نقاط عطف مشخصی بودند. در ایران نیز رشد ساخت‌وساز شهری، ورود تجهیزات، آموزش متخصصان و راه‌اندازی کارخانه‌ها به شکل‌گیری صنعت امروز کمک کرد. با این حال، درباره برخی ادعاهای رایج از جمله محل نصب «اولین آسانسور ایران»، باید میان روایت‌های عمومی و شواهد مستند تفاوت گذاشت.
سوالات متداول
- اولین آسانسور جهان را چه کسی اختراع کرد؟ بالابرهای ابتدایی از دوران باستان شناخته شده‌اند و نمونه‌ای از آن‌ها به ارشمیدس نسبت داده می‌شود. اما در تاریخ آسانسور مسافربری مدرن، الیشا اوتیس به دلیل معرفی ترمز ایمنی در سال ۱۸۵۲ نقش مهمی دارد.
- اولین استفاده عمومی از آسانسور مربوط به چه زمانی است؟ نخستین آسانسور مسافربری اوتیس در ۲۳ مارس ۱۸۵۷ در ساختمان فروشگاه ای. وی. هاووت در نیویورک نصب شد.
- نقش الیشا اوتیس در تاریخ آسانسور چه بود؟ اوتیس سازوکار جلوگیری از سقوط کابین در صورت قطع طناب را توسعه داد و آن را در سال ۱۸۵۴ به شکل عمومی نمایش داد؛ اقدامی که به افزایش اعتماد به آسانسور کمک کرد.
منابع:
کاخ ورسای؛ صندلی بالابر دوران لویی پانزدهم
زیمنس؛ اشاره به ساخت بالابر برقی در سال ۱۸۸۰
تاریخچه رسمی شرکت شیندلر؛ آغاز فعالیت در سال ۱۸۷۴
گزارش تاریخی امرداد؛ روایت‌های ورود آسانسور به ایران
تاریخچه صنعت آسانسور در پایگاه تخصصی آسانسور؛ روایت صنعتی شدن در ایران
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟
ارسال دیدگاه